Beıbitshilik – bizdiń ortaq eńbegimizdiń nátıjesi  

Kez kelgen eldiń tilegi de, onyń armany da halqynyń beıbitshiligin saqtaý ekeni sózsiz. Eliniń ekonomıkasyn damytyp, halqynyń qaýipsizdigin nyǵaıtý arqyly ishki turaqtylyqty qamtamasyz etedi. О́ıtkeni, beıbit ómir baqyt, bereke, birlik ákelýmen birge, órleý men órkendeýge jol ashady. Dana halqymyz «Baılyq baılyq emes, birlik – baılyq» dep beker aıtpasa kerek. Buqara halyq árdaıym ty­nysh­tyqta, máńgilik beıbit ómir súrýdi armandaıdy. Al urpaǵy­nyń amandyǵy kelesheginiń kemel­digin bildiredi. О́tken tarıhqa kóz salsaq, adamzat nebir surapyl soǵystardan kóz ashpady. Qanshama elder soǵys zardabynan quldyrap, azyp-tozdy. Talaı jazyqsyz jandar sol zulmattyń zardabyn shekti. Munyń barlyǵy beıbitshilik ketken jerdi berekesizdik jaılaı­tyndyǵyn taıǵa tańba basqandaı etip anyq kórsetýde. Beıbitshilikti saqtaý, soǵys otyn tutatpaý, beıbitshilik úshin kúresý qazirgi HHI ǵasyrdyń da eń ózekti máseleleriniń birine aınaldy. Sodan bolar, halyqaralyq qoǵamdastyq beıbitshilikti jal­pyadamzattyq qundylyqtar qata­ryna qosyp otyr. Saýatty da sanaly, parasatty eldiń urpaǵy ótkenine kóz jiberip, ata-babasynyń jolynan sabaq alary aqıqat. Sonysymen tarıhyn baǵamdap, keleshegin kemeldeı túsedi. Biz de ótkenimizge úńile qaraıyqshy. Qazaq halqy da taǵdyrdyń qatal synyn basynan keshti. Osynyń saldarynan jer betinde ult retinde joıylyp ketý qaýpi álsin-álsin qaıtalandy. Soǵystar, kóterilister, onan qaldy asharshylyqtar – munyń barlyǵy halyqtyń qyrylyp, azyp-tozýyna ákelip soqty. Áıtse de, «myń ólip, myń tirilgen» babalarymyz bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp, elimiz ben jerimizdi syrtqy jaýlardan azat etý jolynda aıanbaı kúresti. Tipti, myna bir mysaldyń ózi osyǵan naq aıǵaqtaı. On tórt jasynda Qazybek bı Táýke hannyń belgili bı-batyrlary bastaǵan elshiligine ilesip, alǵash ret qalmaq qońtaıshysyna barǵan eken. Qylyshynan qan tamǵan qaharly qalmaq hanynyń aldynda: «Dat, taqsyr!» dep julqynyp alǵa shyǵyp: «Qazaq degen mal baqqan elmiz, eshkimge soqtyqpaı jaı jatqan elmiz. Elimizden qut-bereke qashpasyn dep, jerimizdiń shetin jaý baspasyn dep, naızasyna jylqynyń qylyn taqqan elmiz. Dushpan basynbaǵan elmiz, basymyzdan sóz asyrmaǵan elmiz. Dostyǵymyzdy saqtaı bilgen elmiz, dám-tuzyn aqtaı bilgen elmiz. Biraq asqaqtaǵan han bolsa, han ordasyn taptaı bilgen elmiz. Atadan ul týsa, qul bolamyn dep týmaıdy, anadan qyz týsa, kúń bolamyn dep týmaıdy, ul men qyzyn jatqa qul men kúń etip otyra almaıtyn elmiz. Sen temir bolsań, biz kómirmiz, eritkeli kelgenbiz, qazaq-qalmaq balasyn telitkeli kelgenbiz. Tanymaıtyn jat elge tanysqaly kelgenbiz, tanysýǵa kónbeseń, shabysqaly kelgenbiz. Sen qabylan bolsań, men arystan – alysqaly kelgenbiz, tutqyr sary jelimmen jabysqaly kelgenbiz. Bitim berseń, jónińdi aıt, bermeseń – turysatyn jerińdi aıt!» degen eken. Sonda Qalmaq hany jas balanyń sózinen bas alyspaq batyrlyqty da, yntymaqqa shaqyrǵan izgilikti de ańǵaryp, sheshendigi men ójettigine rıza bolǵan kórinedi. Mine, osyndaı ata-babalarymyzdyń eren erlikteri men shyn tileýleri búgingi Táńir syılaǵan táýelsizdikke qol jetkizip, ózgelermen teń dáre­jedegi beıbit elge aınaldyrdy. Beıbitshilikte, esendikte ómir súrýge umtylý – qazaq halqynyń qanyna sińgen asyl qasıetteriniń biri ekeni sózsiz. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń: «Qazaq halqy san ǵasyrlar boıy óziniń egemendigi men táýelsizdigi úshin kúresip keldi. О́ziniń eń jaqsy qasıetteriniń: qater tóngen sátte birigip, uıymdasa bilýiniń, sondaı-aq, basqa halyqtarmen beıbitshilik, kelisim men tatý kórshilik jaǵdaıynda turýǵa degen ynta-yqylasynyń arqasynda ol tarıh tasqynynyń astynda qa­lyp qoımaı, óziniń memleketti­gin qalpyna keltire aldy», – degen sózi keshegi men búgingi tarıhymyzdy ushtastyryp turǵandaı. Tipti, qazaq jerine taban tıgizgen álem saıahatshylary, ǵalymdar, dıplomattar estelikterinde qazaq halqynyń qonaqjaı, sabyrly, ejelden beıbitshiliksúıgish, óz betinshe eshkimge urynbaǵan, soǵys ashpaǵan el ekenin súısine jazǵan. Táýelsizdikke qol jetken tustan beri de bul qasıetterden aınymaǵan halqymyz el egemen­digine de úlesin qosyp keledi. Búginde azat el atanǵan, ózin álem­ge beıbitsúıerligimen moıyndata bilgen Qazaqstan jahandyq tatýlyqty saqtaý men nyǵaıtý isine atsalysýda. «Birligi bar eldiń belin eshkim syndyrmas» deıdi uly halqymyz. Rasynda halyqtyń yntymaǵy men aýyzbirligin saqtaý árqashanda mańyzdy bolyp qala bermek. Keshegi babalar ómiri de muny bizge sabaq etedi. Bala Tóle bı jasy júzge kelip otyrǵan Ánet babamen kezdesip yntymaq, el birligi jóninde áńgime órbitedi. Tóle: «Qalaı etkende bir­lik bolady, onyń kúshi qandaı bol­maq?» degendi suraıdy. Sonda Ánet baba áýeli jaýap aıtpas buryn bir býma solqyldaq shybyq aldyrady. – Balam, mynany syndyryp kórshi? Tóle býylǵan shybyqty olaı-bulaı ıip syndyra almaıdy. – Endi sol shybyqty birtindep syndyrshy? Tóle ortasynan býylǵan shy­byqty sheship, birtindep op-ońaı syndyryp beredi. Ánet baba: – Budan ne túsindiń, balam? – deıdi. Sonda Tóle bala: – Túsindim, baba! Bul mysa­­lyń­yzdyń mánisi: yntymaǵy, bir­ligi myqty eldi jaý da, daý da ala almaıdy. «Saıaq júrgen taıaq jeıdi» demekshi, birligi, yntymaǵy joqty jaý da, daý da op-ońaı alady degenińiz ǵoı, – deıdi. – Bárekeldi, balam, durys taptyń. El bıleý úshin aldymen eldi aýyzbirlikke, yntymaqqa shaqyra bil. «Baq qaıda barasyń, yntymaqqa baramyn» degenniń mánisi osy, – depti Ánet baba. El yntymaǵyn ornatyp, beıbitshilikti saqtaýǵa dinimiz qalaı qaraıdy?! Qazaq halqy da ejelden ıslam dininiń bolmysyna saı ǵumyr keship keledi. Arab tilinen alynǵan «ıslam» sózi – amandyq, esendik, moıynsuný, baǵyný degen maǵynalardy qamtı otyryp, «beıbitshilik» dini degendi bildiredi. Quranda «beıbitshilik» degen maǵynany bildiretin «sálám» sózi kóptegen aıattarda kezdesedi. Al qasıetti kitabymyz Quran adamzat balasyna yntymaq pen beıbitshilikti nasıhattap qoımaı, búkil álemdi tatýlyqqa, dostyqqa, ádildikke shaqyrýmen keledi. Alla taǵalanyń 99 kórkem esimderiniń biri de – «ás-Sálám». «Esendik berýshi», «О́ziniń jaratqan maqulyqtaryna amandyq berýshi» degen maǵynalaryn qamtıdy. Olaı bolsa, Allanyń aqıqı dini – ıslam adam ómiriniń beıbitshilik pen tynyshtyqta bolýyn qalaıdy. Tipti, sońǵy elshisi Muhammed (s.ǵ.s.) barsha úmmetin baqytty ómir súrýge úndedi. Quran muny bylaısha qýattaıdy: «Rasynda, Biz seni álemderge raqym shýaǵy etip qana jiberdik», delingen («Ánbııa» súresi, 107-aıat). Musylman bala­­­synyń bir-birin kórgende qol alyp, qushaq jaıa sálemdesýiniń ózi baýyr­lastyqty, beıbitshilikti meńzeıdi. Qasıetti Quranda: «Alla quzy­ryndaǵy din, tek Islam ǵana» («ál-Imran» súresi, 19-aıat) delinedi. Atalǵan aıat ıslam­nyń jer betinde beıbitshilik pen tynyshtyqty ornatý úshin jiberilgen sońǵy din ekenin kórsetýde. Shynynda, ıslam beıbitshilikke úndeıdi. Al musylman balasy sol beıbitshilikti óziniń is-áreketimen, paıym-parasatymen, kórkem ádebimen kórsete túsedi. Mine, sonaý yqylym zamannan musylmanshylyqty tý etken halqymyz ómir bolmysynda tatýlyqqa bekem bolǵan. Dinine berik bolyp, ózara bólinbegen, birigip el bola bilgen. О́kinishtisi, qazirgi kezeńde el yntymaǵyn beıbit dinniń atyn jamyla otyryp ydyratqysy keletinder de az emes. Tipti, úı ishinen úı tigip, yntymaǵy ja­rasqan musylmandardyń arasyna iritki salyp, bázbir dinı aǵymdardy din etip kórsetkisi keletinderdiń jymysqy áreketi qoǵamnyń birligine ájeptáýir ­zııan­yn tıgizýde. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) óz hadısinde: «Senderge birge bolýlaryńdy ósıet etemin. Bólinip shyǵýdan óte qatty saq bolyńdar. Sebebi, shaıtan jeke-dara ómir súrgen kisige jaqyn bolady. Birge bolǵan eki adamnan alys turady. Kimde-kim jánnattyń dál ortasynda ómir súrgisi kelse, kópshilikpen birge bolýǵa mán bersin», deıdi. Al Alla taǵala qoǵamnyń ty­nyshtyǵyn buzatyn búlik pen irit­ki salýshylyqqa qatań túrde tyıym salady. «Alla búlik shyǵa­rý­shylardy súımeıdi» («Máıdá» sú­resi, 64-aıat) delingen. Taǵy bir hadıs­te: «Kimde-kim baǵynýdan bas tartyp, jamaǵattan bólinip ket­se ári sol ketken kúıinde óletin bolsa, onda ol nadandyq ólimmen ólgen bolyp esepteledi», deıdi. Shyn­dyǵynda, ıslam – meıirim, sy­paıy­lyq, kórkemdik jáne ádemilik dini. Islam – jeke tulǵanyń, otba­synyń, qoǵamnyń, qala berdi búkil ǵalamnyń baqyty men beıbit­shiligin qalaıtyn din. Úlken­der­­ge qurmet kórsetý, kishilerge meıirimdi bolý, ata-anaǵa boısu­nyp, týǵan-týysqandarmen jaqsy qarym-qatynasty nyǵaıtý dinimiz­diń naq ámiri. Al ony oryndaǵan kisi kishi otany bolǵan otbasynyń baqytyn qamtamasyz etedi. О́zine, otbasyna paıdaly bolǵan árbir jan ózi ómir keship jatqan altyn uıasy – otanynyń beıbitshiligin saqtaı túsedi. Otanynyń amandy­ǵyn qalaǵan adam álemniń beıbit­shiligin tileri sózsiz aqıqat. Elbasy Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynda: «Máńgilik El – ata-babamyzdyń san myń jyldan bergi asyl armany ekenin barlyǵymyz bilemiz. Ol arman álem elderimen terezesi teń qatynas quratyn, álem kartasynan oıyp turyp oryn alatyn táýelsiz memleket ataný edi... Biz bul armandardy aqıqatqa aınaldyrdyq. Máńgilik Eldiń irgesin qaladyq... Men Máńgilik El uǵymyn ultymyzdyń uly baǵ­dary, «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasynyń túpqazyǵy etip aldym. Táýelsizdikke qol jetkizgennen góri, ony ustap turý asa qıyn ekenin barlyǵymyz bilemiz. Bul – álem keńistiginde ǵumyr keshken talaı halyqtyń basynan keshken tarıhı shyndyǵy. О́zara alaýyzdyqpen jan-jaqqa tartqan berekesizdik talaı eldiń taǵdyryn qurdymǵa jibergenin de bilemiz. Tirshilik tezine tótep bere almaı, jer betinen ult retinde joıylyp ketken elder qanshama? Biz ózgeniń qateliginen, ótkenniń taǵylymynan sabaq ala bilýimiz kerek», – degen-di. Islamǵa negizdelgen qazaqy bolmysymyz da, dástúrimiz de, mádenıetimiz de yntymaq pen birlikti qashan da joǵary qoıady. Yntymaq pen birlik – baqyttyń bastaýy. Birligi jarasqan eldiń berekesi artatyny ámbege aıan. Ata-baba armany bolǵan Máń­gilik Elge aınalý isin júzege asyrýdy maqsattaǵan Elba­symyz: «Máńgilik El – jalpy qazaqstandyq ortaq shańy­ra­ǵymyzdyń ulttyq ıdeıasy», dep bolashaqtyń baǵy­tyn da aıqyndap berdi. Halqy­myz­da «Yntymaqsyz eldi – ury­sy bıleıdi. Yntymaqty eldi – durysy bıleıdi» degen qanatty sóz bar. Elin yntymaqqa jetelegen Elbasymyzdyń da armany – qazaq halqyn «Máńgilik Elge» aınaldyrý. Árıne, ol ońaı sharýa emes ekenin bárimiz moıyndaımyz. Áıtse de, «Saýsaq birikpeı, ıne ilikpeıdi» degendeı, barshamyz bir shańy­raq ıesindeı judyryqsha jumylar bolsaq, beıbitshilikti álemge ­talaı pash eterimiz belgili. Búgingi elimizdiń beıbitshiligi – bizdiń ortaq eńbegimizdiń nátıjesi ǵana emes, keler urpaqqa ónege ­bolyp qala bermek. Batyrjan MANSUROV, QMDB-nyń Atyraý oblysy boıynsha ókili, «Imanǵalı» ortalyq meshitiniń bas ımamy. ATYRAÝ.